# 🧭 Palimpsest Licentie Ethiekraamwerk

## Kern ethische principes

### 1. Symbolische Creditering Boven Traditionele Attributie
Traditionele crediteringssystemen reduceren werken tot transacties. Palimpsest vereist **symbolische creditering** die:
- Emotionele afstamming eert (bijv. "Geïnspireerd door verhalen over ontwrichting")
- Culturele echo's behoudt (bijv. "Dialoog met Yoruba mondelinge tradities")
- Thematiek versterkt (bijv. "Adaptatie van veerkrachtthema's")

**Voorbeeld**: Een gamedeveloper die gebruikmaakt van volksverhalen moet:
- De specifieke gemeenschap en narratieve traditie vermelden in plaats van alleen de verzamelaar

---

### 2. Hermengen van Verdriet met Zorg
Creatief hergebruik van trauma-narratieven vereist:
- **Contextuele Eerlijkheid**: Herken pijn zonder het te romantiseren
- **Gemeenschapsconsent**: Raadpleeg betrokken gemeenschappen bij collectieve trauma's
- **Ethische Grenzen**: Geen winst maken met ongevraagd leed

**Casus**: Een documentairefilmmaker die protestbeelden hergebruikt moet:
1. Identificeer wier trauma wordt vertegenwoordigd
2. Raadpleeg betrokken activisten
3. Vermijd commercialisering van hun leed

---

### 3. Ambiënte Attributie voor Immersieve Werken
In synthetische omgevingen moet creditering:
- Passen bij het medium (bijv. ambient geluid in VR, omgevingsaanwijzingen in games)
- Blijven bestaan over formaten heen (bijv. metadata in AI-gegenereerde werken)
- Aanpassen aan context (bijv. dynamische credits in responsive interfaces)

**Implementatie**: Een VR-ervaring zou credits kunnen integreren in:
- Omgevingstexturen (bijv. namen subtiel verweven in landschap)
- Ruimtelijke geluidscues (bijv. fluisterende erkentenissen in zones)

---

### 4. Narratieve Ethiek in Synthetische Creatie
Bij AI-generatie van afgeleide werken:
- **Brontransparantie**: Onthul herkomst van trainingsdata
- **Culturele Integriteit**: Voorkom algoritmische verwijdering van context
- **Menselijk Toezicht**: Zorg dat creatieve beslissingen menselijk worden geleid

**Beste Praktijk**: Een AI-gegenereerde roman gebaseerd op 19e-eeuwse brieven moet:
1. Identificeer de originele briefschrijvers
2. Behoud historische context in gegenereerde tekst
3. Inclusief menselijk redactioneel toezicht

---

## Aanvullende Ethiekoverwegingen

### Culturele Contextbehoud
- Ontkoppel werken nooit van hun culturele oorsprong
- Vereis hermengers om bron-gemeenschappen te erkennen
- Bescherm heilige of gevoelige verhalen tegen ongepaste hergebruik

### Emotionele Getrouwheid
- Behoud het emotionele gewicht van originele werken
- Vermijd "vervlakking" van complexe emoties tot simpele tropes
- Behoud narratieve spanning in adaptaties

### Collectieve Verantwoordelijkheid
- Moedig hermengers aan om te bouwen in plaats van te vervangen
- Promoot gezamenlijke evolutie van culturele verhalen
- Ondersteun attributie-economieën (bijv. winstdeling met oorspronkelijke makers)

---

## Ethiekverstoringen & Remedies

| Verstoringstype         | Voorbeeld                          | Remediatie                      |
|------------------------|----------------------------------|----------------------------------|
| Symbolische Werving    | Culturele context verwijderd uit een verhaal | Voeg contextuele attributie toe |
| Emotionele Exploitatie | Winst maken met ongevraagd trauma-narratief | Stop gebruik + gemeenschapsvergoeding |
| Ambiënte Weglating     | Vergeten van AI-trainingsdata te crediteren | Voeg persistente metadata toe |

---

## Ethiek in de Praktijk

### Voor Makers:
- Documenteer emotionele/culturele intent in LICENSES/README
- Specificeer crediteringsvereisten in ambient formaten
- Ontwerp ethische beperkingen voor synthetisch hergebruik

### Voor Hermengers:
- Raadpleeg bron-gemeenschappen vóór adaptatie
- Gebruik metadata om narratieve afstamming te behouden
- Prioriteit voor emotionele integriteit boven technische perfectie

---

## 📚 Verder Lezen
- [docs/ethiek-faq.md](docs/ethiek-faq.md) - Veelvoorkomende ethische dilemma's
- [voorbeelden/](voorbeelden/) - Ethische hermeng-casussen
- [voorstellen/](voorstellen/) - Culturele licentiekaders
